آسیاتک

بازدید: 31

دینانی: قیصر امین‌پور شاعر جنگ نیست، شاعر صلح است

منبع : فردا نیوز کد خبر: 749305
غلامحسین دینانی گفت: ایشان را به عنوان شاعر جنگ می‌شناسند اما ایشان شاعر صلح است به نظر من. البته «دفاع مقدس» غیر از جنگ است و کلمه خوبی است. شعرهای اول ایشان هم در ستایش دفاع مقدس و دعوت به دفاع مقدس است.


غلامحسین دینانی گفت: ایشان را به عنوان شاعر جنگ می‌شناسند اما ایشان شاعر صلح است به نظر من. البته «دفاع مقدس» غیر از جنگ است و کلمه خوبی است. شعرهای اول ایشان هم در ستایش دفاع مقدس و دعوت به دفاع مقدس است.

خبرگزاری فارس: محمدمهدی سیار در گفت وگو با غلامحسین دینانی شعر و فلسفه قیصر امین پور را مورد بررسی قرار داد.

بر اساس این گزارش، در این گفتگو قرار است یک فیلسوف درباره آثار یک شاعر (زنده یاد قیصر امین پور) سخن بگوید، خوب است اول این پرسش مطرح شود که از دیدگاه حضرتعالی چه نسبتی میان این دو حوزه یعنی «شعر» و «فلسفه» برقرار است؟

وقتی که ما از نسبت فلسفه و شعر صحبت می کنیم- که البته سؤال مهمی است و باید در موردش اندیشید- باید بگوییم اولاً فلسفه، شعر نیست و شعر هم فلسفه نیست. البته می توان روی شعر تفلسف کرد اما فلسفه شعر نیست؛ شاید فیلسوف بتواند شعر شاعری را تفلسف کند و شاید هم شاعر بتواند فلسفه را شعر کند و به یک معنی جاری کردن فلسفه در شعر ممکن باشد، ولی ماهیتاً این دو از هم متفاوتند علت این تباین هم این است که فلسفه در هر حال سروکارش با «عقل» است و مخصوصاً به «برهان» می پردازد و جهان را عقلانی می بیند و تفسیری عقلانی از هستی در قالب بیان برهانی ارائه می کند. فیلسوف جهان را از دریچه عقل می نگرد و یافته های خود را در یک نظام عقلانی- که همان برهان است- سامان می دهد. اما شاعر لزومی ندارد از این دریچه به تماشای هستی بنشیند؛ دستمایه شاعر «خیال» است. البته گسترش عالم خیال هم که نیست. بطور قطع عالم خیال از نظر مرتبه وجودی پایین تر از عالم عقل واقع شده و رتبه اش کمتر است اما وسعتش کمتر نیست. این حرف تازه ای است که در اینجا مطرح می کنم. بعضی ها فکر می کنند حالا که عالم خیال پایین تر است وسعت کمتری هم دارد در حالی که در حقیقت چنین نیست.

گسترش عالم خیال چنان زیاد است که اصلاً سهمناک است. به قول «ابن عربی» عالم خیال آنقدر وسیع است که حتی «عدم» را هم در خود جای می دهد و من فکر می کنم «حافظ» خوب به این وسعت اشاره کرد: گفتم که بر خیالش راه نظر ببندم/ گفتا که شبرو است او از راه دیگر آید» تسخیر خیال بسیار دشوار است. خیالی که پنجره عدم را هم می گشاید و به آن راه می یابد جوهر شعر همین گسترش خیال است و از این جهت که جوهر فلسفه تعقل است، گفتم فلسفه شعر نیست و شعر فلسفه نیست اما این دو می توانند روزنه هایی به یکدیگر داشته باشند. هم شاعر می تواند شاعرانه وارد اندیشه های یک فیلسوف شود و فلسفه را به عالم شعر وارد کند و هم فیلسوف می تواند سروده های یک شاعر را از دریچه فلسفه خوانش کند. این نسبت دیروز و امروز هم ندارد.

شاید بگویند امروز، شعرا بیشتر تفلسف می کنند اما من چنین باوری ندارم. در گذشته هم شعرا فلسفه ورزی می کرده اند. حتی شما اگر به تاریخ فلسفه برگردید در یونان باستان پیش از شکوفایی فلسفه، پیش از سقراط و افلاطون که پدران فلسفه اند، به دوره «اسطوره» می رسیم. اسطوره پردازی نوعی شعر است و از دل اندیشه های امثال «هومر»- که صورت خیالی اسطوره ای دارد- بعداً فلسفه متولد شده است. یعنی فلسفه از آنجا آغاز شده و سپس صورت برهانی پیدا کرده است.

البته عقل از نظر رتبی بر خیال تقدم دارد، بالاتر است. اما هر بالاتری زماناً می تواند متأخر باشد. خیال هرگز به پایه عقل نمی رسد. ما اصلاً چیزی بالاتر از عقل نداریم. من نمی دانم چه چیزی ممکن است از عقل بالاتر باشد. شاید بشود گفت «عشق»- که البته من خیلی باور ندارم- عشق خیلی ارجمند است و دغدغه من هم در عمرم همین بوده ولی من عشق بی عقل را اصلاً عشق نمی دانم. عشق تهی از درایت و فهم و جهت چنان منحط است که با «غریزه» برابری می کند یعنی حیوانی است.

اما عشقی که معرفت مند است و به همین دلیل ارجمند است حدای از عقل نیست. پس من هیچ چیز را بالاتر از مقام عقل نمی شناسم، هیچ چیز را! البته «خداوند» خالق همه چیز است و پدیدآورنده عقل هم اوست. اما خدا نیز به یک معنی «عقل کل» است. البته این تعبیر درباره خداوند به کار نرفته و اسماءالله هم توقیفی است و کلمه عقل به دلایل لغوی چون از ریشه عقل و بستگی است- برای خدا استفاده نشده ولی علم برای خداوند به کار رفته (علم کله) و علم کل هم بدون عقل کل معنی نمی دهد. اصلاً جایی که عقل نباشد علم نیست.

علم ولیده عقل است. پس خیال بی شک در مرتبه ای پایین تر از عقل است اما به لحاظ زمانی ادراک از «حس» آغاز می شود که از خیال هم پایین تر است. انسان- چه زندگی یک فرد را در نظر بگیریم و چه تاریخ بشر را ملاحظه کنیم- از حس شروع می کند و سپس به خیال و آنگاه به عقل می رسد.

 آیا در فرآیند تولید شعر هم شاعر همین روند را طی می کند؟ یعنی شاعر از حس شروع می کند و همین که به عالم خیال بار یافت دست به سرودن می زند پیش از آنکه به خود آگاهی عقلانی و نظام فکری خود رسیده باشد؟ یا عکس این هم ممکن است، یعنی فرد از آن خیال اولیه و خام گذر کند، به اندیشه و تعقل هم برسد و سپس عامدانه برای بیان اندیشه اش از خیال بهره گیرد؟

در این که شاعر باید نوعی خودآگاهی داشته باشد تا بتواند حرفی قابل قبول و قابل فهم برای سرودن داشته باشد، شکی نیست. اما لازم هم نیست حتماً «فیلسوف» شده باشد. ممکن است یک خودآگاهی غیر فیلسوفانه داشته باشد. شاعر ممکن است در همان وسعت عالم خیال به یک خودآگاهی و درک از جهان برسد. همانطور که ممکن است فیلسوف بزرگی باشد اما نتواند به زبان شاعرانه دست یابد. البته زبان هم صورت اندیشه است. بطور کلی شعر قائم به خیال است و هر کس تخیل گسترده تری داشته باشد او شاعرتر است، اما بدون شک اگر کسی بتواند میان قوت عقل و گسترش خیال جمع کند بسیار بالاتر و والاتر است.

بگذارید من یک مثال بزنم. در میان شعرا و حکمای ایران کسی را می شناسم که همین خصلت را دارد: هم خیالی بس گسترده دارد و حقیقتاً شاعر است و هم به نظر حکیمی بزرگ است: «ناصر خسرو قبادیانی». من این شاعر را حکیمی بزرگ می دانم که عقلانیتش گاهی مرا به اعجاب وامی دارد، در عین حال هم از نظر قوت خیال و هم از نظر تسلط بر سخن ویژگی های یک شاعر بزرگ را دارد، هرچند ممکن است چندان مورد پسند شاعران امروزی نباشد و بگویند شعرش ایدئولوژی زده است یا خالی از ظرافت است اما من شعر او را و استحکام زبان خراسانی او را که با اندیشه ای قوی جمع شده بسیار می پسندم. تعهد دینی، اخلاقی و عرفانی او هم ستودنی است. هرچند همین تعهد از دید این شاعران امروزی- مخصوصاً پست مدرن ها- نقص محسوب شود و فکر نمی کنم یک شاعر شاملویی خیلی از قصاید محکم او- که شدیداً مرا تحت تأثیر قرار می دهد- خوشش بیاید. (و البته من هم در قید این نیستم که فلان شاعر خوشش نیاید) ناصر خسرو، هم حکیم است هم شاعر. پس جمع این دو شدنی است و اتفاق افتاده. پس می توان رابطه ای میان شعر و حکمت برقرار کرد. مولوی نیز یک عارف بزرگ است- و عرفان در نظر من چیزی جدای از حکمت نیست- و همزمان شاعری بزرگ هم هست. هیچ یک از شعرهای نو امروز به گرد دیوان شمس نمی رسد و الان هم جهان تحت تأثیر اوست. خب، او توانسته بین اندیشه عمیق حکیمانه و عالم شعر رابطه برقرار کند و به همین جهت پر جاذبه است.

امروز اگر مثل مولانا و ناصر خسرو نداریم- البته اگر بپذیریم که نداریم- باید دلایلش را پیدا کنیم و بپرسیم چرا آن اتفاق ها دیگر نمی افتد؟

پس از این مقدمات وقت آن است که برسم جایگاه قیصر امین پور را از این منظر چگونه می بینید؟ و فکر می کنید ایشان تا چه حد به تعریف یک شاعر آرمانی نزدیک شده است؟

من سابقه آشنایی زیادی با مرحوم قیصر نداشتم و جز یک بار یا دوبار با ایشان هم صحبت نشده ام؛ اما اخیراً دو مجموعه شعر او را- گزینه اشعار و دستور زبان عشق- از نظر گذرانده ام. من او را شاعر خوبی می یابم البته نه در شمار امثال مولانا اما نزدیک به آنها. شاید بهتر باشد قیصر امین پور را با شاعران معاصرش مقایسه کنیم تا بهتر داوری کنیم. شاعران معاصر هم دو دسته اند: بعضی به قول معروف «بی تعهد»ند و بعضی «متعهد» محسوب می شوند. مقایسه با شعرای غیرمتعهد نمی توانم قدرت را همسنگ قدرت «شاملو» بدانم (البته من شاملویی نیستم ولی در هر حال او را شاعر بزرگی می دانم فارغ از سلیقه و ایدئولوژی، چون ممکن است از این جهات مخالفش باشم). همچنین نمی توانم منکر قدرت شاعرانه «اخوان ثالث» باشم. البته سن قیصر هم با آنها برابر نشد و در قیاس با این دو فرصت کمتری یافت. اما در مقایسه با شاعران متعهد و شاعران انقلاب بی درنگ می توانم بگویم از همه قوی تر است. چون شعرش هم از ظرافت لفظی و نکته های لطیف هنری برخوردار است و هم نکته های بسیار حکیمانه در آثارش دیدم.

من بعضی از این نکته ها را که خودم پسندیدم با شما در میان می گذارم؛ مثلاً ببینید در این بیت، بر چه نکته ظریفی، عارفانه انگشت گذاشته:

سیر تقویم جلالی به جمال تو خوش است

فصل ها را همه با فاصله ات سنجیدم

در عرفان این از مسلمات است که صفات خدا را به «جلالی» و «جمالی» تقسیم می کنند. صفات جمال حاکی از «زیبایی»، «مهر» و «عشق» است و صفات جلال حاکی از «قهر» و «دورماندن» و «هیبت». «فاصله» ناشی از صفات جلال است و عالم ماده چون عالم «بعد» و دوری از خداست، مظهر صفات جلالیه است. اینجا شاعر به بهانه «تقویم جلالی» وارد بحث جمال و جلال می شود و می گوید ما این جلال را با پناه بردن به جمال خوش می کنیم. در مصرع ثانی هم نکته زیبایی است: فصل ها را همه با فاصله ات سنجیدم. فصل ها از هم فاصله دارند و نماد کثرت اند و این فاصله هم برآمده از صفات جلالی است.

چنین بیانی حاصل «هنرمندی شاعرانه» و «خودآگاهی عارفانه» است.

در این بیت نیز انصافاً نکته شاعرانه و عارفانه ظریفی مطرح می شود:

هر چه دویدم جاده از من بیشتر بود

پیچیده در راه است ابهام رسیدن

این تصویر که انسان هر چه برود، باز هم راه بیشتر است هم ظریف و خیال انگیز و شاعرانه است و هم عارفانه. راه سالک تمام نشدنی است سالک نمی تواند بگوید: رسیدم! هر جا سالک بگوید تمام شد در حقیقت خودش تمام شده! هر چه بروی راه بیش از آن است که به پایانش برسی: هر چه در این پرده نشانت دهند/ گر نستانی به از آنت دهند.

راه غیر متناهی است و قیصر امین پور در این شعر این مفهوم را بسیار زیبا سروده است و من این را بسیار پسندیدم.

در بیت «غرق دریای تو بودند ولی ماهی وار/ باز هم نام و نشان تو ز هم پرسیدند» تحت تأثیر مولانا، مضمون بسیار زیبایی را به زیبایی جامه شعر پوشانده. این شعر بسیار توحیدی است و خیلی بوی توحید می دهد. بیان هم بیان خیال انگیز و شاعرانه ای است.

به هر حال در شعر قیصر امین پور نکته های فراوان خیال انگیز و در عین حال حکیمانه و عارفانه به چشم می خورد. این بیت هم خیلی زیباست، واقعاً زیباست: «بیایید تا عین عین القضات/ میان دل و دیدن قضاوت کنیم» چقدر زیبا سروده. عظمت کار عین القضات (که جانش را هم بر سر همان داد) این بود که «دل» و «دین» را به هم وصل کرد. دین او دلش بود، دل دریا صفتش! و دلش هم دینش بود. شاعر در اینجا، هم بازی های زبانی ظریفی به کار برده، هم عظمت و شکوه عین القضات را رسانده، و هم یک مطلب عارفانه بزرگی را متذکر شده و با یک تیر چندین نشان زده. من این زیبایی را کمتر در اقران امین پور می توانم پیدا کنم. حالا این بیت را بشنوید:

پراکندگی حاصل کثرت است

بیایید تمرین وحدت کنیم

انصافاً زیباست آدم کثرت بین همیشه پراکنده است و با پراکندگی آدم به هیچ جا نمی رسد. برای رهایی از پراکندگی باید تمرین وحدت کنیم و تمرین وحدت هم کار آسانی نیست.

ضمن اینکه یک تذکار اجتماعی هم در این بیت وجود دارد

بله؛ توحید در اجتماع خوب است. اصلاً توحیدی که در اجتماع نباشد شاید توحید خوبی هم نباشد. توحید ضرورتاً باید در اجتماع جلوه کند... این بیت هم خواندنی است و به نوعی تفسیر بیت مذکور است:

تمام عبادات ما عادت است

به بی عادتی کاش عادت کنیم

از روی عادت عبادت نکردن همان تمرین وحدت است. بدون تمرین وحدت عبادت های ما همان عادت است.

من این شعر را هم بسیار می پسندم:

در حسرت پرواز با مرغابیانم

چون سنگ پشتی پیر در لاکم صبورم...

این که سنگ پشت پیر در لاک خودش فرو می رود و چاره ای جز صبر ندارد، دستمایه تشبیه بسیار زیبایی شده که شاید برای بیان حسرت و صبر، کم نظیر باشد. ضمن اینکه اصطلاح «سنگ صبور» هم به ذهن متبادر می شود. الحق این تشبیه زیبا شاعرانه است. در همین شعر این بیت هم مثال زدنی است:

هر سوی سرگردان و حیران در هوایت

نیلوفرانه پیچکی بی تاب نورم

هم به طالب نور بودن که با فرهنگ ما خیلی سازگار است، اشاره کرده و هم از پیچ و تاب نیلوفرانه بسیار زیبا استفاده شده. از این قبیل بسیار می شود در اشعار او یافت. کمتر صفحه ای از این مجموعه خالی از مضمون تازه و زیباست.

این نکته را هم اضافه کنم که مقایسه من میان قیصر و شاعران هم ردیفش در حد اطلاع شخصی خودم است. تا جایی که من دیده و خوانده ام او را سرآمد شاعران انقلاب می دانم.

 یک نکته مهم در شعر قیصر جمع میان «عرفان» و «اجتماع» است و او هم به عنوان منادی نگاه توحیدی به عالم مطرح است و هم به عنوان یک شاعر اجتماعی و دردمند شناخته می شود. آیا چنین رویکردی در ادبیات عرفانی کهن ما هم سابقه دارد؟

غیر اجتماعی بودن عرفان هم حرف رایجی است که ناشی از عدم شناخت صحیح عرفان ماست. عرفان همواره با مظلومیت سوء فهم مواجه بوده. عرفان بدون اجتماع یعنی چه؟ اصلاً مظهر خداوند «انسان» است و اگر انسان نبود خداوند ظاهر نمی شد. انسان هم قائم به اجتماع است، انسان فرد نداریم. همانگونه که زبان خصوصی نداریم ویتگنشاین این کلمه را خوب فهمیده بود که زبان خاص نداریم. و اگر او جز همین را نفهمیده بود می توانستیم بگوییم خیلی چیزها را فهمیده. او می گوید: نه تنها زبان خاص وجود ندارد بلکه اصلاً امکان هم ندارد. تا خدا تکلم کرد- که در آغاز کلمه بود و کلمه خدا بود- و کلمه پدیدار شد، جامعه پیدا شد سخن مخاطب می خواهد جامعه می تواند از دو نفر شروع شود، یک گوینده و یک شنونده و میلیاردها نفر را هم می تواند شامل شود. هر جا که سخن هست جامعه هست و عرفان هم با زبان بیان شده و همیشه در متن جامعه بوده. البته غلظت ورود و دخول عارفان در جامعه کم و زیاد شده و این هم به خاطر شرایط زمان و مکان بوده. ما اصلاً عارف منزوی نداریم به هیچ وجه. پس این حرف که عرفاً رفتند و گوشه نشین شدند حرف بی ربطی است. هر عارفی که حرفی زده و زبانی داشته در جامعه بوده.

البته باید شرایط زمان را سنجید و شاید بشود حتی به بعضی حق داد که وارد شلوغ بازار بعضی جوامع نشوند. وقتی جامعه چنان منحط باشد که امر دایر بر این باشد که من یا خانه نشین شوم یا همرنگ این جامعه منحط شوم ترجیح می دهم خانه نشین شوم و منحط نشوم. بله، اگر قدرت اصلاح داشته باشم باید اصلاح کنم. بررسی تاریخی رفتارهای عرفا هم بسیار مشکل است و از حوصله این بحث خارج است. اما شخصاً قبول ندارم که لااقل در عرفان ما جامعه گریزی وجود داشته باشد. ما در عالم عرفان سرآمد روزگاریم و من در دنیا برای عرفایی که در فرهنگ اسلامی ما بزرگ شده اند نظیری نمی شناسم. اینها حقیقت است و خودپرستی و اغراق هم نیست.

در شعر ایشان هم همانطور که عرض کردم این توجه به عرفان هست و رسالت اجتماعی شعر را هم خوب درک کرده ولی انتظار نداشته باشید من ایشان را با مولانا مقایسه کنم. در هر حال در زمان خودش و در قیاس با اقران خودش برجستگی انکارناپذیری دارد و مضامین عرفانی، اخلاقی و اجتماعی خوبی را در شعرش می شود دید. مثلاً این شعر را اجازه بدهید بخوانم و ببینید چه مضمون اخلاقی قشنگی در آن هست:

نه چندان بزرگم

که کوچک بیابم خود را

نه آنقدر کوچک که خود را بزرگ... گریز از میلمایگی

آرزویی بزرگ است؟

بسیار مضمون قشنگی است. کوچک دیدن خود خیلی بزرگی می خواهد. من نه آنقدر بزرگم که خودم را کوچک ببینم. ضمناً آنقدر هم پست نیستم که دچار خودبزرگ بینی شده باشم. خب این وسط من می مانم و میانمایگی که آن هم خیلی چیز خوبی نیست! گریز از میانمایگی آرزویی بزرگ است! بسیار زیبا، ظریف و اخلاقی است و این هنر قابل ستایش است.

در آخر کلامم این را هم دوست دارم بگویم که ایشان را به عنوان شاعر جنگ می شناسند اما ایشان شاعر صلح است به نظر من: شهیدی که بر خاک می خفت/ چنین در دلش گفت/ اگر فتح این است/ که دشمن شکست/ چرا همچنان دشمنی هست؟ یا صریح تر از این: شهیدی که بر خاک می خفت/ سرانگشت در خون خود می زد و می نوشت/ دو سه حرف بر سنگ/ به امید پیروزی واقعی نه در جنگ/ که بر جنگ. از این بابت هم من ایشان را ستایش می کنم.

البته «دفاع مقدس» غیر از جنگ است و کلمه خوبی است. شعرهای اول ایشان هم در ستایش دفاع مقدس و دعوت به دفاع مقدس است و این قشنگ است و در جای خود بسیار مطلوب.

شارژ
loading...
دانلود نرم افزار

نیازمندی های روز ایران

پربازدیدترین اخبار

تبلیغات

دیگران چه میخوانند

گزارش ها

گزارش فرستاده مجلس از سفر به شانگهای: چین در حادثه سانچی قصوری نداشته است

گزارش فرستاده مجلس از سفر به شانگهای: چین در حادثه سانچی قصوری نداشته است

اختتامیه سی و سومین جشنواره موسیقی فجر/گزارش تصویری

اختتامیه سی و سومین جشنواره موسیقی فجر/گزارش تصویری

سانچی، سپیدرود و کریمی (گزارش ویژه)

سانچی، سپیدرود و کریمی (گزارش ویژه)

متن گزارش کمیسیون تلفیق درباره لایحه بودجه ۹۷

متن گزارش کمیسیون تلفیق درباره لایحه بودجه ۹۷

مشکلات متعددی درباره موسسات مالی و اعتباری وجود دارد/ کمیسیون اقتصادی گزارش می‌دهد

مشکلات متعددی درباره موسسات مالی و اعتباری وجود دارد/ کمیسیون اقتصادی گزارش می‌دهد

گزارش تصویری یادواره شهدای خیابان میثم قم

گزارش تصویری یادواره شهدای خیابان میثم قم

جلسه علنی مجلس شورای اسلامی آغاز شد/بررسی گزارش لایحه الحاق ایران به کنوانسیون ملل متحد در دستور کار

جلسه علنی مجلس شورای اسلامی آغاز شد/بررسی گزارش لایحه الحاق ایران به کنوانسیون ملل متحد در دستور کار

هدف‌پرسپولیس:جلوگیری از هت‌تریک حریفان!(گزارش)

هدف‌پرسپولیس:جلوگیری از هت‌تریک حریفان!(گزارش)

مطالب جالب از سراسر وب

آسیاتک عینک ارزان