آسیاتل

بازدید: 40

بیرون آوردن انسان از پوسته‌ای تاریک و ظلمانی

منبع : فارس نیوز کد خبر: 1005601
دغدغه‌ «دعبل و زلفا» تولّد انسان یا به تعبیر دیگر احیای انسان و به تعبیر سوم نورانی ساختن اوست. بیرون آوردن انسان از پوسته‌ای تاریک و ظلمانی و آشنا ساختن او با خدا که نور آسمان‌ها و زمین است.

خبرگزاری فارس - علی آرمین: رمان «دعبل و زلفا» سرگذشت شاعری معروف به نام دعبل است که زبانی تیز و صریح در حق گویی دارد. او در سفری، به عشق زلفا که کنیزی شیعه است و سیرت و صورتی زیبا دارد، گرفتار می شود. برای رسیدن به او تلاش فراوانی می کند و حتی در عشقش از نماز دور می شود و به شراب روی می آورد و اشعاری عاشقانه می سراید. این اشعار باعث می شود تا به قصر موصلی و هارون راه پیدا کند و با چنین افرادی هم نشین شود. در نهایت به وضع اسف باری دچار می شود و یکی از عمّال امام کاظم علیه السلام، ابن یقطین، او را نجات می دهد و زلفا را با لطایف الحیلی از چنگ موصلی بیرون کشیده و به ازدواج دعبل درمی آورد. زلفا دعبل را ترغیب می کند تا اشعاری در مظلومیت اهل بیت و افشاگری ظلم های حکومت وقت بسراید. دعبل مسیری روشن تر را طی می کند تا این که با بیماری چشمان همسرش مواجه می شود و به هم می ریزد. در نهایت چشمان زلفا به وسیله ی پیراهنِ امام رضا علیه السلام شفا می یابد. دعبل در این داستان با افراد زیادی از جمله ابن سیار مواجه است. ابن سیار طبیبی مادی گراست که دوست ندارد به هیچ وجه مومن شود. او نیز در این داستان با حادثه هایی مواجه می شود.

این رمان مانند قلب تپنده ای است که مدام با اتفاقی تازه، خون را در رگ های داستان پمپاژ می کند. نویسنده طنابِ ناقوسِ داستان را به دست دارد و به محض این که احساس کرد ارتعاشات صدا دارد فروکش می کند، باز این طناب را می کشد و اتفاق و آهنگ تازه ای رقم می خورد.

البته برخی از داستان ها که جنبه تاریخی و معرفتی نیز دارند، مجبورند در روند داستان، مجموعه ای از اطلاعات لازم را به مخاطب برسانند؛ اطلاعاتی که خیلی با اصل داستان عجین نمی شود. رمان «دعبل و زلفا» نیز، که برگرفته از حادثه ای واقعی است و جنبه تاریخی و معرفتی دارد، از این قاعده مستثنی نیست. یکی از نشانه های تسلّط نویسنده و خلّاقیّت او این است که جایی و به گونه ای این اطلاعات را به مخاطب بدهد، که لطمه ای به داستان وارد نشود. بهترین زمان برای دادن اطلاعات، زمانی است که نویسنده مخاطب را به مرحله ای از تعلق رسانده باشد؛ مرحله ای که مخاطب به خاطرِ عُلقه اش به داستان، تحمّل پذیرش این مطالب را داشته باشد. در واقع، وقتی چنین زمانی فرا می رسد که داستان به بلوغ خود رسیده باشد. خوشبختانه نویسنده، که با فنون نویسندگی آشناست، همین کار را می کند. او ابتدا داستان را تا مرحله ی زیادی پیش می برد و به بلوغ می رساند و بعد اطلاعات را در قالب های مختلفی(مانند دیالوگ و کلاس درس و امثال آن) به مخاطب ارائه می دهد(253 و 267).

صراحت دعبل، یکی از امکاناتی است که نویسنده آن را در داستان قرار داده و به خوبی از آن در بیان گزاره های معرفتی استفاده می کند. دعبل زبانی تیز دارد. به آسانی، نسبت به حکومت وقت انتقاد کرده و بحث های کلامیِ خوبی در مورد حقانیت اهل بیت با افراد مختلف راه می اندازد. رُک بودنِ دعبل و خطر کردنش در گفتن حرف های صریح و نیش دار، شوری دارد که مانع از خستگی مخاطب می شود؛ بلکه مخاطب از دیدن شجاعتِ شخصیت داستان در گفتن حرف حقّ، برانگیخته شده و لذت می برد. صراحت دعبل تا جایی است که حتی در نزد هارون نیز، از دوستی اهل بیت علیهم السلام دم می زند.(108)

فکر می کنم پررنگ ترین شخصیت ها در این داستان، سه شخصیتند. اولی دعبل است؛ شخصیتی خاکستری که کشش بیشتری به سمت خیر دارد. دومی زلفاست که شخصیتی مثبت دارد و شیعه ای واقعی است. او سعی می کند دعبل را در مسیر مستقیم نگه دارد. سومی ابن سیار است که یک مادی گراست و سعی دارد از تقیّد به ایمان و لوازمش رها باشد و از زندگی اش لذت ببرد.

نویسنده در فصل اول، قضیه خیلی از مسائل را روشن می سازد. شمّه ای از شخصیت جسمانی و روحانیِ این سه شخصیت را ارائه می دهد. با بحثی که بین دعبل و ابن سیار صورت می دهد، پرده از درونِ روشن و حق گویِ دعبل و باطنِ تاریک و محصور شده در مادیّاتِ ابن سیار برمی دارد. همچنین با ذکر فریادهای زلفا بر سر نگهبانان و آب خواستنش برای وضو، جسارتِ قابل ستایش او و عرقِ مذهبی اش را به مخاطب می فهماند. سپس صورتِ زیبای این دختر را توصیف می کند تا مکمّلِ سیرت زیبای او شود. ضمن این که شیدایی و شیفتگیِ دعبل به زلفا از همین آغازین فصل رمان، شروع می شود. این سه شخصیت پررنگ ترین شخصیت های داستانند و در نهایت، فصول انتهایی داستان نیز به آنها اختصاص یافته است. در ادامه، این سه شخصیت را مورد کاوش بیشتری قرار می دهیم.

دعبل خاکستری است. نه شخصیتی آرمانی و کاملا مقدس است و نه لاابالی و دهری. گاهی به سمت شر میل پیدا می کند و گاهی به سمت خیر هر چند کفه تمایلش به خیر پررنگ تر است. در طول داستان شخصیتش کامل تر می شود. او دچار عشقی زمینی می گردد که فکر و ذهنش را مشغول می سازد. اشعارش به سمت ستایش از زلفا و درد هجران او پیش می رود؛ هر چند رگه هایی از حق گویی و شجاعت و ارادتش به اهل بیت علیهم السلام، که حاکی از فطرت پاک اوست، گاه گاهی برقی می زند و خودنمایی می کند.

عشقش به زلفا عشق زیبایی است که از همان ابتدای داستان شروع می شود. یک بار در طول سفر، وقتی که برای زلفا آب برده بود، او را می بیند و سراسیمه می شود(15). ضربه دوم خیلی شدیدتر است. زلفا در لباسی مجلسی و اشرافی در میوه فروشی با دعبل مواجه می شود(37). وقتی دعبل صدای «آهای همسفر»ش را می شنود که از او یاری می جوید، از خود بی خود شده و کدو را بر سر میوه فروش می کوبد(39). تمام فکر و ذهنش را زلفا گرفته و به عاقبت کارش نمی اندیشد. سپس سعی می کند هر طوری هست زلفا را از دست ماموران نجات دهد که موفق نمی شود.

دعبل شخصیت عجیبی است و عشقی صادقانه دارد. یکی از کارهای زیبایش، این است که با پولی که استادش، «مسلم»، به او داده، زمینه ازدواج دو عاشق و معشوق را فراهم کرده و ثقیف را به ثمن می رساند. او می توانست با این پول، کنیزی به غایت زیبا را بخرد؛ کنیزی که آوازی دلنشین داشت و دف و طنبور را شیرین می نواخت. شاید همین ایثارش بود و همین واسطه وصل شدنش بود که بعدها خداوند زمینه وصلتش با زلفا را فراهم می سازد.

در بخش ابتدایی داستان، گویا زلفا نماد زمین گیریِ دعبل است و امام محبوس علیه السلام نماد فطرت توحیدی اوست که باید سعی در آزادیش کند. هر چه دعبل به سمت زلفا پیش می رود از فطرتش دور می شود و هر چه به سمت امام می رود به فطرت نزدیک تر می گردد. دعبل در راهِ عشق زلفا، نقطه های تیره زندگی اش زیاد می شود. او در اثر این شیفتگی، رو به شراب می آورد و چند روز نمازش را ترک می کند. حتی به قصر جعفر و هارون می رود و در بزم آن ها حضور می یابد و اشعارش را با مضامین عشق و عاشقیِ مادی، که نشأت گرفته از فراق زلفاست، می سراید و تحسین و تمجید می شود.

اما او، نوری در درون دارد که گاهی سوسویی از آن، مثل ساطع شدن نور از شمشیری هندی، چشم نوازی می کند. دعبل در دیدار با جعفر برمکی می گوید که برای با خبر شدن از محل امام موسی بن جعفر(ع) آمده است. او حیا می کند در کنار این خواسته، خواسته دیگری بیاورد؛ هرچند آن خواهش، وصال زلفا باشد.(59) این ادبِ دعبل، هم از درون روشنش پرده برمی دارد و هم می تواند بهانه ای باشد تا اهل بیت علیهم السلام از او دستگیری کنند؛ هر چند از دیدار جعفر که برمی گردد باز هم به یاد زلفاست و مستی اش شروع می شود(63). حتی وقتی نزد هارون می رود نیز از او می خواهد که امام موسی کاظم(ع) را از بند آزاد کند و از زلفا دم نمی زند.(109)

این نورانیت باعث می شود که ناجیِ امام مثل فرشته نجاتی فرا رسد و دعبل را از آن منجلاب بیرون بکشد. مبیح، پیرمردی است که این نقش را به خوبی ایفا می کند و وقتی که شاعر شیرین سخن، با وضعیتی اسف بار، کتک خورده از دست ماموران، ناتوان و بی هوش در گوشه ای افتاده است، او را نجات می دهد و به خانه ای بزرگ و باصفا می برد و مرهمی بر زخم هایش می گذارد.(116)

دنیا وسیله و یاری گر خوبی برای رسیدن به آخرت است ولی اکتفا کردن به آن و فراتر از آن را ندیدن، باعث توقف شده و مذموم است. زلفا مثل دنیاست و چنین حالتی را دارد. البته او در تکامل دعبل نقش اصلی را ایفا می کند. این زن مانند واسطه ای است که دعبل را به درجات بالاتر وصل می کند. او محل توقف دعبل نمی شود. برخی دوست دارند شیفتگانشان در آن ها بمانند و فراتر نروند ولی زلفا چنین شخصیتی نیست. او وقتی شعرهای نابِ دعبل درباره ی خود را می شنود، بی آن که مغرور شود و از شاعرِ شیفته اش بخواهد تا شعرهای بیشتری در وصفش بسراید و او را شهره آفاق کند، مانند فلشی رو به بالا، اهل بیت علیهم السلام را به دعبل نشان می دهد و از دعبل می خواهد که مسیر شعرش را عوض کند(129، 196 و218). دعبل، که گویا از درون هم واعظی دارد، وقتی از واعظی بیرونی، آن هم از فرشته محبوبش، این ترغیب ها را می شنود، کم کم برای سرودن شعری خارق العاده و الهام آمیز آماده شده و در نهایت موفق به سرایش آن می شود(264).

ابن سیار شخصیتی منفی و ماتریالیست است و سعی دارد با وسوسه هایش دعبل را به راه خود بکشاند. شاید یکی از دغدغه های اصلی نویسنده این شخصیت مادی گراست. هر چه شخصیت صُلب تر باشد، کار تغییر برای نویسنده سخت تر می گردد. ابن سیار چنین شخصیتی است. او همه چیز را در مادیات و لذت های دنیوی می بیند و سعی می کند ماوراء طبیعت را انکار کرده و زندگی لذت بخشی، فارغ از معنویات، داشته باشد. اما آیا روزنه ای نورانی در قلب این شخص پیدا می شود که باعث هدایت او شود؟ نویسنده تلاش می کند در این شخصیت، راه نفوذی باز کند و دیدگاهش را تغییر دهد. ایشان در رمان به ابن سیار تلنگرهایی می زند تا دیواره کفر و عصیان او را بشکند و او را به زانو درآورد. این تلنگرها از ابتدای رمان و در همان فصل آغازینش، در قالب بحث هایی بین او و دعبل شروع می شود(7). اما ابن سیار سرسخت است و چنان هوی و هوس و کوته بینی او را احاطه کرده که تغییر مسیرش بعید به نظر می رسد. سرگذشت شوم برخی از اهل عیش و نوش و سران باطل نیز می تواند ذهن ابن سیار را متلاطم کند. افتادن ابوالعتاهیه(135) و موصلی به زندان(149) و بریده شدن سر جعفر برمکی(247)، سست بودنِ ریسمانی که این بیچارگان به آن چنگ زده اند را روشن می کند. بعید است که ابن سیار بتواند به راحتی از کنار چنین وقایعی بگذرد. دیدار با امام رضا(ع) در اهواز و دیدن کرامتی از امام(ع) در مورد یک گیاه دارویی یکی دیگر از این تلنگرهاست.(310) تلنگر دیگر این است که ابن سیار سرگذشت یک انسان مومن در دنیا را مشاهده می کند و آن را سعادتمندانه می یابد. دعبل، با این که شخصیتی معتقد و مومن است، ولی به معشوقش می رسد و در طیبه صاحب خانه مجللی می شود. این قضیه می تواند ابن سیار را به تفکر وادارد که لااقل برخی از مومنان زندگی دنیوی خوبی دارند و این گونه نیست که ایمان با تباهی زندگی در دنیا ملازمت داشته باشد. حتی ممکن است زندگی دعبل را با زندگی خود، موصلی و ابوالعتاهیه و امثالهم مقایسه کند و از آن نتایج مفیدی بگیرد. اما قوی ترین مساله ای که برای ابن سیار پیش می آید و قطعا می تواند یک انسان خواب را بیدار سازد، این است که بالعیان، شفای معجزه آسایِ چشمان زلفا را لمس می کند. بیماری چشم زلفا قضیه ای نبود که کسی برای ابن سیار نقل کرده باشد؛ بلکه مساله ای بود که او با آن درگیر بود و تمام توان پزشکی اش را برای معالجه ی آن به کار انداخته بود و تقریبا ناامید شده بود. ولی در عین حال مشاهده می کند که چشم های زیبای زلفا کاملا سالم شده و هیچ اثری از بیماری در آنها نمانده است. به نظر می رسد ابن سیار پس از دیدن این کرامت، دیگر توان ایستادگی در مقابل حق را ندارد و نویسنده حالت ابن سیار در این مشاهده را چه خوب توصیف می کند: «ابن سیار دستار از سر کشید و به زانو درآمد.»(330) بله واقعا این تلنگر یا در واقع زلزله آخری است که می تواند دیواره تاریک کفر و کتمان را از روی فطرت امثال ابن سیار کنار بزند و آنها را در نور وارد سازد.

مسأله ای که در اینجا می تواند مطرح شود این است که آیا آوردن کرامات و خوارق عادات در داستان با فلسفه و منطق داستان که همان نظام علّی و معلولی بودن است، منافاتی ندارد؟

از یک طرف می توان چنین گفت که کرامت با داستان قابل جمع نیست. هر چند ابن سیار در این داستان تلنگرهای خوبی می خورد و احتمالا تحولی پیدا می کند، اما به نظر می رسد این سیر، نمی تواند خواننده ای با طرز تفکر ابن سیار را چندان متحول سازد. دیدن کرامت یا کرامات، مسأله ای شخصی است که می تواند برای خودِ بیننده و شاهدِ حاضر، ایمان و اطمینان ایجاد کند؛ ولی برای کسی که داستانِ او را می خواند ممکن است تاثیر چندانی نداشته باشد. داستان مانند فلسفه است که اتفاقات علّی و معلولی در آن نتیجه بخش است و می تواند تاثیر قابلی بر فکر و ذهن مخاطب یا بر اعتقاد او بگذارد؛ ولی اتفاقات خارق العاده که منشأ علّی و معلولی ندارد و زیربنای آن معتقد بودن به تقدّس و قدرت ویژه افرادی خاص است، از چنین پتانسیلی برخوردار نیست. لذا هر چند نقل کراماتِ مسلّم، برای شیعیان، بازخوانی معتقدات است و موجب افزایش ایمان آن هاست و توأمِ با لذت است؛ ولی برای منکران نمی تواند چندان فایده ای داشته باشد.

ولی از طرفی می توان این نظریه را رد کرده و چنین گفت که آوردن کرامت در داستان ایرادی ندارد. چیزی که مهم است تمهیدات و زمینه هایی است که باید برای پذیرش آن در داستان ایجاد شود. اگر نویسنده به خوبی توانسته باشد پیش نیازها و تلنگرهای لازم را قبل از تحقق کرامت، فراهم آورد، آوردن آن هیچ مانعی ندارد ولی اگر بدون زمینه قبلی و یا با زمینه ای ضعیف کرامت یا خارق العاده ای را در داستان بگنجاند، قابل پذیرش نیست. در واقع داستان را می توان با تصادف شروع کرد، اما نمی توان با تصادف پایان داد. آوردن کرامت در پایان داستان، پایان با تصادف و امری خلق الساعه نیست، بلکه ماجرایی شگرف است که تمهیدات آن در طول داستان چیده می شود و مخاطب، انتظار آن را می کشد؛ شبیه بینا شدن حضرت یعقوب(ع) در پایان داستان حضرت یوسف(ع).

در این داستان، تمهیدات خوبی وجود دارد. پاکی و ارتباط ویژه امامان علیهم السلام با خدا، خبر دادن غیبی ایشان از سرنگونی حکومت وقت و تحقق آن، خبر دادن غیبی از وجود دارو در دست شخصی معین در مکانی مشخص، نشان دادن بهشت به کنیزک و بزرگی و عظمت این خاندان که در جای جای این رمان نمودار است، از مواردی است که توان لازم برای آوردن این کرامت و پذیرش آن را فراهم ساخته است. در نتیجه باید گفت که کرامت، در صورتی که پیش پرداخت خوبی داشته باشد، از نظام علی و معلولی خارج نبوده و می تواند مخاطب را قانع سازد. رمان دعبل و زلفا یکی از مصادیق موفّق این نوع داستان هاست.

در نهایت می توان گفت، این رمان داستانی قوی با شخصیت هایی ساخته شده دارد. دغدغه آن تولّد انسان یا به تعبیر دیگر احیای انسان و به تعبیر سوم نورانی ساختن اوست. بیرون آوردن انسان از پوسته ای تاریک و ظلمانی و آشنا ساختن او با خدا که نور آسمان ها و زمین است و آشنا ساختنش با درون نورانی خود و با انسان هایی نورانی.

امیدواریم که چنین رمان هایی، که واقعا داستانی قوی را پشتوانه مسأله ای معرفتی و تاریخی ساخته اند، در جامعه بیشتر ظهور کند و در آینده ای نزدیک، همچون گذشته و حال، شاهد کارهای زیبای دیگری، از این نویسنده فرهیخته یِ روحانی و توانمند باشیم.

انتهای پیام/


loading...
دانلود نرم افزار

پربازدیدترین اخبار

گزارش ها

عربستان سعودی چگونه روایت خود درباره خاشقجی را تغییر داد؛ از اظهار بی‌اطلاعی درباره سرنوشت خاشقجی تا بی‌اساس توصیف کردن گزارش‌های قتل و تأیید مرگ خاشقجی در کنسولگری

عربستان سعودی چگونه روایت خود درباره خاشقجی را تغییر داد؛ از اظهار بی‌اطلاعی درباره سرنوشت خاشقجی تا بی‌اساس توصیف کردن گزارش‌های قتل و تأیید مرگ خاشقجی در کنسولگری

گزارشی نه‌چندان دلچسب از فجر در عملکرد شش ماهه

گزارشی نه‌چندان دلچسب از فجر در عملکرد شش ماهه

گزارش لحظه به لحطه از عملکرد آزادکاران ایران/ قرعه‌ سخت برای شاگردان خادم

گزارش لحظه به لحطه از عملکرد آزادکاران ایران/ قرعه‌ سخت برای شاگردان خادم

گزارش آماری شبکه لرزه نگاری شهر تهران

گزارش آماری شبکه لرزه نگاری شهر تهران

آخرین وضعیت گزارش «حادثه سقوط هواپیمای تهران - یاسوج»

آخرین وضعیت گزارش «حادثه سقوط هواپیمای تهران - یاسوج»

گزارش فرمانده نیروی هوافضای سپاه به کمیسیون امنیت ملی مجلس

گزارش فرمانده نیروی هوافضای سپاه به کمیسیون امنیت ملی مجلس

گزارش لحظه به لحظه از نتایج آزادکاران ایران

گزارش لحظه به لحظه از نتایج آزادکاران ایران

مراقب تخفیف‌های خارج از عرف فروشگاه‌های اینترنتی باشید/ مسدودسازی چند سایت متخلف به کمک گزارش‌های مردمی

مراقب تخفیف‌های خارج از عرف فروشگاه‌های اینترنتی باشید/ مسدودسازی چند سایت متخلف به کمک گزارش‌های مردمی

تبلیغات

آسیاتک حمایت